Drie schriften in één taal

Wat de meeste mensen niet weten: het Georgisch heeft niet één alfabet, maar drie. Elk met een eigen karakter, elk uit een andere periode.

Het oudste is het Asomtavruli, een afgerond schrift dat je terugvindt op kerkinscripties en stèles uit de vroege middeleeuwen. Het wordt ook "mrglovani" genoemd, wat in het Georgisch "afgerond" betekent. De oudste bewaard gebleven inscriptie in dit schrift dateert van 493-494 en staat in de Bolnisi Sioni-kerk, in het zuiden van het land.

In de negende eeuw ontwikkelde zich het Nuskhuri, een hoekiger en kleinere schrijfvorm die het Asomtavruli verving voor religieuze teksten. Samen worden die twee de "Khutsuri"-schriften genoemd, de schriften van de priesters.

Het schrift dat Georgiërs vandaag gebruiken is het Mkhedruli. Het verscheen voor het eerst in de tiende eeuw, in een inscriptie in de Ateni Sioni-kerk, en werd door de eeuwen heen de schrijfvorm van het gewone leven. Vloeiend, elegant en verrassend snel te leren als je de logica ervan door hebt: elk teken is één klank, elke klank heeft één teken, en elk woord schrijf je precies zoals je het uitspreekt.

Hoe oud is het echt?

Daarover zijn wetenschappers het niet eens. De oudste zekere vondsten dateren uit de vijfde eeuw. Maar er zijn aanwijzingen dat het Georgisch schrijven ouder is. Aan het einde van de twintigste eeuw vonden archeologen Georgische inscripties in de verlaten stad Nekresi, in Kakheti, die mogelijk nog vroeger zijn.

De Georgische historicus Ivane Javakhishvili stelde na decennia van onderzoek dat het alfabet al in de voor christelijke, heidense periode ontstond. Griekse en Romeinse bronnen uit de oudheid vermelden dat de Kolchiërs, de Georgiërs van de Zwarte Zee-kust, al in de pre-christelijke era een schrijfsysteem hadden.

Professor Ramaz Pataridze gaat nog verder: op basis van een grafische analyse van de lettervormen stelt hij dat het Georgische Asomtavruli teruggaat op het Fenicische schrift, ontwikkeld door heidense priesters aan het einde van de vijfde eeuw voor Christus.

Zeker of niet, het alfabet is ouder dan de meeste Europese schriften.

Een taal die klinkt zoals ze klinkt

Het Georgisch heeft 33 letters. Elk staat voor precies één klank. Geen uitzonderingen, geen stille letters, geen letters die anders worden uitgesproken afhankelijk van de context. Wat je ziet, spreek je uit.

Dat maakt het Georgisch leren lezen relatief eenvoudig, ook al zijn de klanken zelf soms wennen: Georgisch heeft medeklinkerclusters die in het Nederlands niet voorkomen, zoals "mts" aan het begin van een woord (Mtskheta) of "kh" en "gh" als aparte klanken.

In de negentiende eeuw verwijderde de schrijver en nationale held Ilia Chavchavadze vijf verouderde letters uit het alfabet. Die letters kom je nu alleen nog tegen in oude teksten en in een paar bergdialecten zoals het Khevsurisch en het Svanisch.

UNESCO-erkenning

In 2016 erkende UNESCO de levende cultuur van de drie Georgische schrijfsystemen als Immaterieel Cultureel Erfgoed van de mensheid. Niet alleen het schrift zelf werd erkend, maar de manier waarop het Georgische volk de drie systemen levend houdt: in kerken, in kalligrafie, in het onderwijs.

Je ziet dat op straat. In Tbilisi zijn er kalligrafiewinkels naast hip-hopaffiches in Mkhedruli. Jongeren tatoeëren Georgische letters op hun huid. Straatartiesten kalligraferen zinnen op muren. Het schrift is niet iets uit een museum. Het is alledaags.

Waarom het de moeite waard is om te kijken

Je hoeft het alfabet niet te leren om in Georgië te reizen. Maar als je even de tijd neemt om de letters te herkennen, verandert er iets. Plotseling zie je het schrift overal: boven winkels, in keramiek, gebeiteld in kerkgevels van duizend jaar oud, geprojecteerd op gebouwen tijdens nationale feestdagen.

Het is een taal die haar eigen wereld heeft. En die wereld wacht op je in Georgië.